Over samenwerking, systeemdenken en de herhaling van patronen
Van jongs af aan ben ik al bezig met teamvorming en het verbinden van mensen rondom een gezamenlijk doel. Waar het ooit begon met een knutselclub voor een dierenasiel, heb ik inmiddels al wat meer serieuze ‘clubs’ opgericht en mijn werk gemaakt van samenwerkingen, fusies en reorganisaties.

Maar soms zit ik in een opdracht die echt een ‘klus’ blijkt te zijn. Zo een waarin ik mezelf weer even flink tegenkom. Want alle kennis en kunde ten spijt, het gaat niet zoals ik voor ogen had. Dan is het goed om even uit te zoomen. ‘Wat gebéurt hier eigenlijk?’

De filosoof Cándani verwoordt het mooi: ‘Van waar je dacht te vertrekken, sta je geplant.’ De spanning tussen het oude en het nieuwe. Dit zie ik vaak terug in verandertrajecten. We formuleren strategieën, maken prachtige plannen van ist naar soll, reorganiseren en herstructureren. Gaan vervolgens heel hard trekken (of duwen) en verwachten dat bepaalde dingen nu écht anders worden.  Om er vervolgens achter te komen dat dezelfde patronen blijven terugkeren. Niet omdat mensen niet willen veranderen, maar omdat het systeem waarin zij werken sterker blijkt dan de interventie die we hebben bedacht.

Als hetzelfde probleem blijft terugkomen

Wanneer organisaties structureel tegen dezelfde vraagstukken aanlopen, is de verleiding groot om het te zoeken in de vorm en/of de mensen. Misschien moeten we het anders organiseren. Misschien ontbreekt leiderschap. Misschien zitten de verkeerde mensen op de verkeerde plek. Soms is dat ook zo. Maar opvallend vaak ligt de oorzaak elders.
Ik zie bijvoorbeeld organisaties die eigenaarschap verwachten, terwijl de directie blijft overrulen. Of fusies waar formeel één nieuwe organisatie ontstaat, terwijl oude loyaliteiten en historische verschillen onverminderd aanwezig blijven. Dan is het zaak om het systeem zelf in ogenschouw te nemen: wat zit er ónder de verschijnende symptomen?

Het systemische als kompas

Een organisatie bestaat uit meer dan een organogram, functieprofielen en processen. Het is een samenhangend geheel van formele afspraken, informele regels, geschiedenis, belangen, overtuigingen, machtsverhoudingen en loyaliteiten. Dat systeem beïnvloedt dagelijks hoe mensen zich gedragen. Nieuwe medewerkers brengen vaak energie en nieuwe ideeën mee. Toch zie je regelmatig dat ook zij na verloop van tijd onderdeel worden van dezelfde dynamiek die zij aanvankelijk wilden veranderen. Niet omdat zij tekortschieten. Maar omdat het systeem hen uitnodigt om zich op een bepaalde manier te gedragen.
Daarom is de vraag niet alleen: “Wat gebeurt hier?” Maar vooral: “Waardoor gebeurt dit steeds opnieuw?” Systemisch werken betekent: je plaatsen in het grotere verband. Het vraagstuk waarmee je worstelt, is nooit los te zien van de context waarin het zich voordoet.

Contextueel kijken

Duurzame verandering begint met begrijpen voordat je ingrijpt. Te vaak worden organisatievraagstukken behandeld als een reeks losse incidenten. En zoeken we de oplossing op het niveau van het symptoom: een nieuwe interventie, een andere oplossing. Maar zonder het grotere verband te doorgronden, blijft het symptoombestrijding. Je repareert de gevel, terwijl de fundering verzakt.
Contextueel kijken betekent: niet het probleem eruit halen en apart onderzoeken, maar bestuderen waarbinnen het probleem leeft. Welke patronen zijn zichtbaar? Wie zijn de betrokkenen? Wat is de geschiedenis, de hiërarchie, wat zijn de onuitgesproken afspraken? Die informatie vormt de sleutel naar duurzame verandering.

Bij systemisch werken staat het ‘iets-groters-dan-ik’ centraal. Je hoeft niet alles te beheersen of te begrijpen. Juist de erkenning dat je onderdeel bent van een groter geheel, opent de deur naar nieuwe interventies. En soms — heel soms — is het genoeg om het patroon te benoemen, om dan te zien dat er iets verschuift.

Naar duurzame verandering

Er bestaat zelden één oorzaak en vrijwel nooit één oplossing. Dat maakt organisatieverandering soms frustrerend. Maar ook interessant. Want juist wanneer we stoppen met het zoeken naar snelle verklaringen, ontstaat ruimte voor echte inzichten. Dan verschuift de aandacht van symptoombestrijding naar begrijpen. Van controle naar bewustwording.

En de les voor mij in de opdracht die een flinke ‘klus’ was? Niet te snel meegaan in het systeem en de symptomatische gaten dichtrennen, want dan hou ik precies datgene in stand wat moet veranderen.

De werkelijkheid past niet in een regel. Ook de werkelijkheid van jouw organisatie niet.

Blijven dezelfde vraagstukken terugkomen?

Merk je dat dezelfde problemen zich blijven herhalen, ondanks reorganisaties, nieuwe afspraken of veranderingen in het management? Dan is het misschien tijd om niet opnieuw naar de oplossing te kijken, maar naar het systeem dat het probleem steeds opnieuw produceert.

Daar denken we bij Bureau Helder graag in mee.